'Người Vợ Ba': ai muốn quan tâm đến các chi tiết ẩn dụ khi diễn xuất và kịch bản còn chưa tới nơi tới chốn?

Tin Tức
06:09 - 23.05.2019
Người Vợ Ba hiện đang là cái tên được nhắc đến nhiều nhất với lùm xùm diễn viên 13 tuổi đóng cảnh nóng. Vậy nếu tạm bỏ qua những tranh cãi về độ tuổi thì phim còn có gì đáng bàn?

Chọn đề tài về thân phận người phụ nữ, dù không mới, nhưng với niềm tin vào một bộ phim chinh chiến nhiều nơi, tôi đã hi vọng tác giả ít nhiều tạo được một bộ phim tròn trịa, đủ để khơi gợi cảm xúc từ một người cũng là nữ giới. Tuy nhiên tất cả những gì tôi phân vân trong rạp chỉ là nên đi ngủ hay cố chờ xem có gì thú vị.

Xây dựng nhân vật thiếu chiều sâu

Khác với những kỳ vọng về một bộ phim khắc hoạ tập trung vào số phận của cô dâu trẻ tên Mây, Người Vợ Ba lựa chọn cách làm đúng trên tinh thần "Dựa trên CÁC câu chuyện có thật": nhồi nhét hết sức có thể.

Từ Mây, Mợ cả Hà (Trần Nữ Yên Khê), Mợ hai Xuân (Maya), bà Lao người ở của NSND Như Quỳnh hay thậm chí người mẹ đã khuất của Xuân, Cậu Sơn con trai Mợ Cả,... mỗi người đều được điểm qua đôi ba phút. Ai cũng được gán cho một vài cảnh tủn mủn không đầu không cuối, tưởng như tác giả cố ép cuộc đời họ phải có một bi kịch nào đấy cho kịp "trend" . Tác giả đặt ra vấn đề nhưng đến cuối cùng phim vẫn không giải quyết được vấn đề, phim chơi vơi từ cách thể hiện đến nội dung, ý nghĩa.

Nhân vật chính Mợ Ba Mây bắt đầu cuộc sống đi làm vợ lẽ, không một sự dẫn dắt, không một chút giới thiệu nhân vật, cô gái này như từ "trên trời rơi xuống". Ngay từ đầu phim, hoạt động chủ yếu của Mây là: nhìn, nhìn và nhìn, đôi khi lén lút. Thậm chí trái ngược với phán đoán của khán giả về đề tài "cung đấu", cuộc sống  của Mây ở nhà chồng không có quá nhiều sóng gió sóng gió nào, gia đình nhà chồng giàu có đủ ăn đủ mặc, cả gia đình ngồi ăn chung mâm rất quây quần hòa thuận. Mây cũng được chồng yêu thương, được Mợ Cả và Mợ Hai tận tình chăm sóc, dạy bảo, được con riêng của chồng yêu mến. 

Ánh mắt xuyên suốt của Mây trong Người Vợ Ba

Rồi Mây có thai, dường như cô hoàn toàn thoải mái với cuộc sống mới và sự chuẩn bị để làm mẹ. Nhưng chỉ vì nghe người ở nói: "Bà Xuân vẫn chưa được coi là bà chủ vì chưa sinh được con trai", và chứng kiến cảnh Sơn (con trai của bà cả) bị đánh vì không chấp nhận cuộc hôn nhân sắp đặt, Mây lại nảy ra ý định nhất định phải sinh con trai? Trong khi thực tế là mợ Xuân dù sinh con gái, nhưng cuộc sống vẫn diễn ra êm ấm và hoàn toàn không bị ghẻ lạnh.

Đặc biệt là dù phim muốn đề cao nữ quyền, nhưng thân phận những người nam giới trong phim rõ ràng cũng không hạnh phúc là mấy. Cậu Sơn dù là con trai nhưng vẫn không thể làm theo ý mình, vẫn quanh quẩn trong một mớ bi kịch. Vậy cớ gì Mây lại muốn có con trai? Và rồi qua một vài diễn biến nhàn nhạt khác, Mây quyết định chạy ra giữa núi rừng suy nghĩ xem có nên dùng lá ngón giết bé gái mình vừa vất vả sinh được - một hành động có thể nói là khá tàn nhẫn.

Lẽ thông thường người có suy nghĩ khác số đông thường có xuất thân đặc biệt. Nhưng với chi tiết Mây lóng ngóng khi trói gà có thể thấy cô cũng có cuộc sống khá nhàn hạ và cưng chiều, sinh ra trong gia đình khá giả. Vậy những câu chuyện về tam tòng tứ đức, phải sinh con trai chắc chắn Mây phải được gia đình dặn dò trước khi xuất giá chứ không phải đợi đến lúc về nhà chồng. Nếu tuổi thơ không có gì đặc biệt, cuộc sống lại không

Mợ cả Hà của Trần Nữ Yên Khê cũng là một nhân vật được xây dựng với sự "nửa vời" về tính cách. Mợ Hà được xây dựng với tính cách dịu dàng, gia giáo, hiểu chuyện nhưng có những lúc đột ngột trở nên khắc nghiệt và độc đoán. Như lúc Mây mang thai, chị có nhắc nhở nhẹ nhưng đầy thị uy, rồi lại nói với bố chồng không nên chiều Mây. Và đặc biệt, từ đấu đến cuối phim, gương mặt Mợ Cả vẫn chỉ có nguyên một biểu cảm, sắc thái. Công việc của chị đơn giản là di hình từ khung này sang khung khác, nói vài câu với chất giọng như "chị Google" rồi hết nhiệm vụ.

Chất giọng Google của Trần Nữ Yên Khê khó lòng đạt được hiệu ứng tốt giữa bối cảnh phim vốn đã kiệm thoại

Chi tiết Mợ Hà có thai rồi sảy thai diễn ra khá nhanh và thừa thãi , khi cái bầu của nữ chính còn chưa kịp to lên vài cm. Trong khi còn khá nhiều mối quan hệ xung quanh chị Hà bị bỏ ngỏ, nhà sản xuất lại chọn cách tìm thêm cho chị 1 bi kịch để câu chuyện thêm phần "drama".Trong khi, chị Hà đã có con trai và cũng trải qua không ít lần sảy thai. Ít nhiều người xem hẳn đã có duy đoán về một một sự thay đổi tâm lý và diễn biến phim sẽ trở nên cao trào hơn, nhưng không, chị lại quay lại làm người đàn bà nhân hậu khuôn phép như đã từng. Người Vợ Ba rất giỏi trong việc đưa khán giả đến lưng chừng cảm xúc rồi mặc kệ diễn biến.

Mặc dù có khuôn mặt đậm tính Việt Nam, nhưng phát âm tiếng Việt của Trần Nữ Yên Khê gần như luôn là "sự thách thức" với khán giả Việt. Chất giọng lơ lớ, vô cảm, thiếu điểm nhấn khiến mạch cảm xúc của nhân vật thiếu sinh động. Khó có thể biết Yên Khê đang vui, buồn hay giận qua âm điệu thiếu cảm xúc ấy. Nữ chính Mây thì chẳng mấy khi mở lời, nhưng một khi mở lời thì nhấn chìm khán giả trong cảm giác nghẹt mũi, cứng như đọc diễn văn của cô. Ngay trong những scene cần sự mềm mại,dịu dàng như lúc tỏ tình với Xuân, giọng của Mây vẫn chới với như ở một tầng mây khác. 

Trong điện ảnh, ngôn ngữ, tiếng nói của nhân vật cũng là yếu tố quan trọng để khắc họa nhân vật. Trong Đèn lồng đỏ treo cao, nhân vật lão gia luôn cất lời bằng những câu ngắn gọn mà đầy quyền uy, bà cả có những lời niệm Phật diễn tả sự thâm sâu, lựa chọn lối sống ôn hoà, bà Hai nhỏ nhẹ thủ thỉ nhưng tận sâu vẫn là tâm địa thâm độc, bà Ba với chất giọng cao không kiêng nể ai nhưng thẳng thắn.

Người diễn ổn nhất, hoá ra lại là Maya trong vai Mợ Hai quyến rũ. Mợ Xuân của Maya chiếm khá nhiều screentime với những mối quan hệ phức tạp với Mây và Sơn. Nhưng Xuân từ đâu đến, tại sao, từ lúc nào lại ngoại tình với Sơn, chẳng ai biết. Điều gì khiến cho Sơn lại mê đắm Xuân đến chết đi sống lại, thậm chí phũ phàng dẫn đến cái chết của một cô gái trẻ khác, chẳng ai hay. Mối tình vụng trộm được xây dựng thiếu chiều sâu khiến người xem khó lòng tìm lý do thông cảm với hành động của nhân vật. Thật khó để chấp nhận việc ngoại tình là hành động thể hiện "khao khát tự do" của người phụ nữ.

Maya diễn khá tròn vai người đàn bà quyến rũ đương xuân sắc

Đó là chưa kể đến sự bất hợp lý trong độ tuổi của nhân vật. Tuy không đề cập đến nhưng khán giả có thể nhẩm đoán, nhân vật Sơn khoảng chừng 16-18 tuổi bởi, đó là tuổi kết hôn của năm giới trong thế kỷ 19. Vậy nếu theo như nghi án Bồ Câu là con của Sơn và Xuân thì mối quan hệ ngoài luồng của 2 người chẳng phải bắt đầu quá sớm hay sao? 

Nhân vật Sơn được xây dựng luỵ tình và hoàn toàn thiếu lý trí, Sơn mê Xuân đến mất hết lý trí. Một người đàn ông sinh ra trong xã hội phong kiến, được dạy bảo đầy đủ,  ít nhiều phải có sự hiểu biết và bản lĩnh đàn ông nhất định, và phải có sự kiêu hãnh với vị thế của mình là người chủ tương lai của gia tộc, nhưng Sơn lại nhất nhất chỉ theo đuổi mối tính "loạn luân" với mẹ kế, vợ của cha mình? Sự khổ sở hiện rõ trên gương mặt kém sắc, yếm thế, không còn chút sinh khí của Sơn có lẽ khiến mọi người mẹ trên đời hẳn phải hối hận vì sinh ra một đứa con yếu đuối như vậy. 

Ấy thế mà Mây, sau khi chứng kiến tất cả, vẫn cầu nguyện sinh con trai. Và Nhàn (đứa con gái thứ 2 của Xuân) chứng kiến anh mình vật vã suốt nửa cuối phim (kèm cú shock khi cô bé không cứu được con bò) lại cắt tóc vì muốn dứt bỏ giới tính của mình? Trong khi cả đàn ông lẫn phụ nữ ở đây chẳng ai hạnh phúc. Ngay cả người chồng điền chủ (do Lê Vũ Long thủ vai) cũng bị vợ con "cắm sừng" đấy thôi.

Khi bạn vừa muốn nhấn vào thân phận phụ nữ, vừa muốn thể hiện bình đẳng giới, bạn có cậu Sơn

Ngoài những cái tên tạm gọi là có chút diễn biến phía trên, hàng loạt các nhân vật như: người chồng, ông bố chồng, bà người ở, con gái bà hai,... gần như thêm vào cho "vui nhà vui cửa". Chẳng ai rõ tính cách của họ là gì, tâm trạng ra sao. Toàn bộ nhân vật trong phim, nếu thay bằng bất cứ diễn viên nào, hoặc lược bỏ đi vài chi tiết phim, thì cũng chẳng ảnh hưởng mấy đến toàn bộ nội dung phim.

So sánh với bộ phim Đèn lồng đỏ treo cao - tác phẩm mà Người Vợ Ba có nhiều sự tương đồng nhất sẽ thấy sự chênh lệch. Từng nhân vật trong Đèn lồng đỏ treo cao từ chính đến phụ và ngay cả con sen đều được xây dựng rõ rệt tâm lý, câu chuyện dù chỉ qua vài lời thoại. Các tuyến nhân vật với tính cách đối lập được khắc hoạ rõ rệt, sự chênh lệch tiếng nói giữa đàn ông và phụ nữ được đặc tả dựa trên câu chuyện cuộc đời của các nhân vật chính tác động mạnh mẽ đến cảm xúc người xem. 

Người Vợ Ba cố gắng chia nhỏ những khắc khoải một đời người cho một loạt nhân vật các độ tuổi nhưng lại bỏ quên logic tâm lý kèm thêm bối cảnh sống khiến phim hời hợt, dễ đoán, không có cao trào cảm xúc. 

Yếu tố đồng tính nhạt nhoà

Tác giả Ash Mayfair thể hiện sự thức thời của một đạo diễn thế kỉ 21 khi nhanh chóng "cài cắm" thêm vào phim yếu tố tình cảm đồng giới giữa Mợ ba Mây và Mợ hai Xuân. Đề tài LGBT luôn là miền đất hứa của điện ảnh thời nay khi vấn đề về giới đang được quan tâm hơn bao giờ hết. Bằng chứng là Moonlight hay Call me by your name liên tục đạt những giải quan trọng của Oscar. Một số còn đùa với nhau rằng, danh sách đề cử mà có phim đồng giới hoặc phân biệt chủng tộc chắc chắn đạt giải.

Bắt 'trend' là thế nhưng rất tiếc, mối tình đồng tính trong Người Vợ Ba còn không thuyết phục bằng một số phim thương mại Việt. Yếu tố LGBT được đưa vào phim rất khiên cưỡng và gượng ép, dẫn dắt lỏng lẻo khiến cho khán giả gần như "không hiểu chuyện gì xảy ra". Cách xây dựng nhân vật và tình huống yếu khiến người xem không hiểu tại sao họ lại nảy sinh tình cảm với nhau, rồi lại nhanh chóng buông bỏ?

Chẳng biết yêu nhau phải những gì

Sau khi phát hiện tình cảm khác thường của mình đối với Mợ hai Xuân, ngoài việc thỉnh thoảng ngồi ngẩn ngơ ngắm người trong mộng, Mây chẳng làm gì đặc biệt. Mây không ghen tuông với Sơn hay người chồng chung, cùng không quan tâm bảo vệ hay tìm thủ đoạn để chiếm được tình cảm của Xuân. Tình cảm giữa họ hoàn toàn tách biệt và không có đóng góp gì cho tinh thần chung của phim, và càng không liên quan gì đến yếu tố bi kịch của thân phận vợ lẽ thời phong kiến? 

Liệu mối tình đồng tính có lấy cảm hứng từ câu chuyện có thật của gia đình đạo diễn?

Tình yêu đồng giới vốn là một đề tài không đơn giản để khai thác, mà cần có diễn biến tâm lý phù hợp, thuyết phục. Các tác phẩm thành công với đề tài LGBT thường có thời lượng khá dài để khắc hoạ sâu sắc những cảm xúc thầm kín của nhân vật. Blue Is Warmest Colour - bộ phim đồng tính nữ giàu cảm xúc nhất mọi thời đại - cần đến 3 tiếng 17 phút để thể hiện trọn vẹn hành trình của cô gái trẻ khám phá bản năng, trải nghiệm tình yêu, hứng thú với nó, điên cuồng rồi đánh mất.

Nhưng Mây của Người Vợ Ba lại chẳng cần đến 10 phút on screen để nhận thức và bộc lộ tình yêu với Mợ Hai Việc xác nhận tình cảm của Mây cũng quá nhanh chóng. Ngay trong bối cảnh hiện đại, các nhân vật còn phải trải qua hành trình dài để nhận thức và chấp nhận bản năng thật của bản thân, thì Mây - một cô gái 14 tuổi được giáo dục thuần phong kiến - lại rất chủ động và tự tin thổ lộ tình yêu với nữ giới qua một lần nhìn trộm đầy nhục dục. Trong khi với tinh thần sẵn có, phim hoàn toàn có thể khai thác sự kết nối về tâm hồn hơn là xác thịt.

Sự bạo lực của mỹ học

Phê bình đối với phim điện ảnh phân thành 2 phái, một phái cho rằng phim ảnh phải kể được một câu chuyện hay, một phái cho rằng phim ảnh phải đem đến cảm giác lạ. Đạo diễn cũng phân thành hai ý kiến, một cho rằng nghệ thuật là để phục vụ nhân sinh, một cho rằng cái đẹp trong nghệ thuật cao hơn tất cả. Đạo diễn của Người Vợ Ba hẳn là dạng thứ 2, yêu cái đẹp hơn tất cả.

Nhưng art-house đối với khán giả cũng có 2 dạng: nghệ thuật hoặc cố tỏ ra nghệ thuật. Điều này ít nhiều liên quan đến cách chọn những hình ảnh duy mỹ tượng trưng - vốn là đặc sản của dòng phim art-house - nhưng để chọn sao cho đắt, cho đáng lại là câu chuyện cần cân nhắc nhiều. 

Còn nhớ Mẹ Chồng (tất nhiên đây không phải là phim art-house) từng sử dụng các mốc chuyển cảnh bằng các bức tranh Xuân, Hạ, Thu, Đông với những câu thơ sâu sắc là một ý vụ cho việc lấy sựu chảy trôi của thời gian thể hiện ý đồ nghệ thuật của phim. Tuy nhiên, trái với mong muốn, khán giả hoàn toàn không hiểu sao một bộ phim lấy bối cảnh Nam Bộ với hai mùa mưa nắng lại có cả xuân, hạ, thu, đông chẳng ăn nhập. 

Một phân cảnh đẹp nặng tính sắp xếp

Người Vợ Ba được gửi gắm nhiều hình ảnh tượng trưng Á Đông và "phụ nữ" dẫu cho kịch bản còn quá mỏng manh. Và giữ vững tinh thần trong cách triển khai nhân vật, những hình ảnh ẩn dụ của Người Vợ Ba cũng mang những ý nghĩa ngắn ngủn, rời rạc, không đem lại quá nhiều ý nghĩa với mạch phim chung. Hang động là biểu tượng phồn thực về âm đạo, vòng tay lớn lồng vào vòng tay nhỏ tượng trưng cho sự co thắt của phụ nữ, tấm trải giường máu khám nghiệm trinh tiết, cảnh bà Lao thọc tay vào con gà luộc cũng mang tính điềm báo về sự sinh nở, và nhiều hình ảnh đa nghĩa khác được đưa vào để khoả lấp cho kịch bản lỏng lẻo. Những chi tiết trên có thể thú vị với người phương Tây, còn với người Việt thì hầu như có phần xa lạ. Nhân vật Mây còn trẻ, chuyện cô có thai, sinh con là chuyện ai cũng biết thì những hình ảnh ẩn dụ liên tục về việc mang thai, sinh đẻ không đem lại nhiều giá trị. 

Một hình ảnh ẩn dụ dài hơi hơn và giá trị nhất của tác phẩm là những chú tằm. Hình ảnh vòng đời con tằm được xen kẽ trong từng phân đoạn phát triển của phim từ lúc ăn lá, nhả tơ, cho vào nồi quay thành sợi như phụ nữ ngày xưa chỉ biết lấy chồng, sinh con và làm vợ, không tiếng nói, an phận. Tất cả được thể hiện rất đẹp đẽ qua những góc quay chỉn chu. Nhưng giống như Mẹ Chồng, sự phân bố không hợp lý tạo cảm giác phim đứt gãy chứ chưa nói đến là đã quá nhàm, nhạt.


Một thước phim về hành trình của con tằm trong phim

Ngoài việc lạm dụng những hình ảnh tượng trưng (một cách khá lộ và gượng gạo), phim còn cài cắm thêm nhiều chi tiết về văn hoá như hát ả đào, nghi lễ cưới xin, phong cảnh non nước Việt Nam. Tất cả đều được xây dựng rất đẹp, duy mỹ đến "phi thực tế" nhằm bóp nghẹt người xem vào khuôn mẫu hoàn hảo chật chội. Người Vợ Ba chọn cách bỏ qua yếu tố nội dung, giảm nhẹ lịch sử và đi ngược luân thường đạo lý để xây dựng ngữ cảnh mỹ học riêng. Nhưng với những người không truy cầu cái đẹp "phông bạt", những thứ mơ hồ hư ảo như thế chẳng bằng một kịch bản đi thẳng vào đời sống.

Một tác phẩm hoàn thiên khi đạt được sự cân bằng ở cả 2 yếu tố hình thức và nội dung. Người Vợ Ba tất nhiên rất đẹp, nhưng cái đẹp hình thức đã vượt lên nội dung. Ngay cả với những phim đậm màu duy mỹ của Trần Anh Hùng như Mùa đu đủ xanh, Mùa hè chiều thẳng đứng... người ta có thể thán phục trước vẻ đẹp hình ảnh xuất sắc với bố cục và ảnh sáng nhiếp ảnh chuẩn xác tối đa. Nhưng để nói có gì đáng nhớ về các nhân vật, câu trả lời là không. Những tác phẩm đẹp, chỉ cần có thời gian sẽ có người làm được bằng hoặc hơn thế. Còn để tác phẩm chạm đến tâm hồn, đi vào đời sống, tâm lý con người và đặt được vấn đề xã hội gây tranh cãi, người đạo diễn cần cả bộ não, kinh nghiệm sống và trái tim.

Một phân cảnh đẹp nhưng thiếu sự chân thật trong màu sắc trang phục

Cái đẹp không chỉ đến từ sự thứ sắp đặt đầy tính toán của khung hình hoàn mỹ. Cái đẹp sẽ đáng giá hơn khi nó xuất phát từ tự nhiên, độc tôn không dàn trải. Xem Bá Vương Biệt Cơ thấy sao mà Trình Điệp Y đẹp đến thế, kiều diễm đến thế. Cái đẹp của điệu bộ, ngôn từ nhân vật khiến bộ phim cũng mỹ miều đến lạ. Từng bước uyển chuyển, giọng nói thánh thót, một nụ cười cũng có thể làm bừng sáng cả đất trời dù khung cảnh thực tại có hoang tàn đến mấy. Một câu nói của nàng cũng có thể khiến nhiều năm về sau người ta khắc khoải khi hờn giận cũng mỹ miều đến thế: "Đã hứa là cả đời, thiếu mất một năm, một ngày, một canh giờ, đều không phải là cả đời". Vẻ đẹp hình thức cuối cùng cũng chỉ là thứ hào nhoáng có thể thay thế còn phẩm cách nội dung, diễn xuất mãi bất diệt qua nhiều thế kỷ. 

Vậy chúng ta cần cái đẹp làm gì khi khi ngay cả hồn cốt của phim vẫn còn đang lơ lửng? Liệu còn ai muốn quan tâm đến các chi tiết ẩn dụ khi diễn xuất và kịch bản còn chưa tới nơi tới chốn?

Đôi lời của người viết

Một bộ phim nghệ thuật vốn được tạo ra với định hướng khác phim thương mại, mang đậm chủ nghĩa cá nhân hơn nhưng điều đó không có nghĩa là phim nghệ thuật sẽ hay và phim thương mại sẽ dở, người xem phim nghệ thuật là "thượng đẳng" và người xem phim thương mại là "hạ đẳng". Trải nghiệm về phim mới là điều quan trọng nhất. Dù là nghệ thuật hay thương mại, một bộ phim vẫn có thể chinh phục khán giả theo những cách khác nhau nếu đảm bảo sự hợp lý trong mạch phim, tâm lý, ý nghĩa, thời đại.

Thật khó để đánh giá Người Vợ Ba hay hay tệ, nhưng chỉ về chuyện tạo nên một nhân vật điển hình đáng nhớ, chỉ so với một phim siêu anh hùng như The Dark Knight (2008) điểm nào cũng không bằng.


Bài viết liên quan trên HayTv